Ks. Józef Tischner i jego dziedzictwo na spotkaniu DKK

29 stycznia odbyło się pierwsze w tym roku spotkanie Dyskusyjnego Klubu Książki. Rozmawiałyśmy o życiu oraz drodze do kapłaństwa ks. Józefa Tischnera – wybitnego filozofa, teologa i duszpasterza. Minęło 25 lat od jego śmierci, co stało się okazją do refleksji nad bogatym duchowym i intelektualnym dziedzictwem, jakie po sobie pozostawił.

Jako filozof ks. Tischner stawiał pytania trudne i często niepopularne, pokazując, czym są wolność, solidarność i odpowiedzialność. Był autorem wielu ważnych książek, m.in. „Świat ludzkiej nadziei” (1975), „Filozofia poznania” (1979) oraz „Etyka solidarności” (1981), która na długie lata określiła etyczne podstawy ruchu „Solidarność”. Ogromną popularność zdobyła także „Historia filozofii po góralsku” (1997).

Ks. Tischner był kapelanem pierwszego zjazdu NSZZ „Solidarność” oraz kapelanem Związku Podhalan. Szczególnie bliska była mu kultura góralska, którą postrzegał jako wielką właśnie dlatego, że jest ludzka. Wspominany z ogromnym sentymentem przez bliskich i współczesnych, zapisał się w pamięci jako człowiek mądrej wolności i niezwykłego poczucia humoru. Jak wspominał jego młodszy brat, Kazimierz Tischner, słynne góralskie „gadki” i porzekadła ks. Józefa pełne były spontanicznego humoru, który łączył z głęboką i niezłomną wiarą chrześcijańską. Nawet w obliczu choroby i cierpienia potrafił zachować dystans i dowcip, pisząc z przekąsem o przyznanym mu Orderze Orła Białego: „Dają mi orła, bo wiedzą, że wywinę orła”. Jego rolę w historii Polski i Kościoła trafnie podsumował papież Jan Paweł II, podkreślając, że ks. Tischner był „człowiekiem Kościoła, zawsze zatroskanym o to, by w obronie prawdy nie stracić z oczu człowieka”. Był filozofem i teologiem otwartym na człowieka, a jednocześnie głęboko zakorzenionym w Bogu, współtworząc duchowe podstawy etyki solidarności.

Postać ks. Tischnera wspomina także wielu ludzi kultury. Aktor Piotr Cyrwus nazwał go „człowiekiem świecącym nadzieją” i jednym z najważniejszych mędrców, który w trudnych czasach potrafił wskazywać drogę. Jerzy Fedorowicz zwracał uwagę na jego niezwykłą umiejętność słuchania i docierania do ludzi. Ks. Andrzej Luter określał go mianem „współczesnego proroka”, który wywarł ogromny wpływ na całe pokolenie, ucząc myślenia „według miłości”. Anna Dymna przyznawała, że jego słowa są dla niej życiowym drogowskazem, pomagającym zrozumieć wolność, godność i sens cierpienia. Z kolei Łukasz Tischner, bratanek filozofa, podkreślał, że ks. Józef nie oceniał ludzi i posiadał wyjątkowy dar nawiązywania relacji, będąc piewcą „mądrej wolności”, rozumianej jako sposób istnienia dobra. Choć bywał postacią kontrowersyjną w środowiskach kościelnych, cieszył się wsparciem instytucji Kościoła, a z pokorą odmawiał przyjęcia funkcji rektora Papieskiej Akademii Teologicznej, wybierając – jak sam mówił – „myślenie zamiast administracji”.

Podczas spotkania członkinie DKK wysłuchały fragmentów książki Wojciecha Bonowicza „Tischner. Biografia”. Aby jeszcze pełniej przybliżyć myśl i dziedzictwo tego wybitnego Polaka, prowadząca spotkanie odczytała kilkanaście najważniejszych cytatów z jego książek i wypowiedzi, które pozwoliły zgłębić bogactwo jego filozofii i ducha:

Z myśleniem jest tak jak z chodzeniem: najpierw człowiek trzyma się ręki matki, a potem odkrywa, że już sam potrafi. (Józef Tischner, Wędrówki w krainę filozofów)
Nie spotkałem w moim życiu nikogo, kto by stracił wiarę po przeczytaniu Marksa i Engelsa, natomiast spotkałem wielu, którzy ją stracili po spotkaniu ze swoim proboszczem. (Józef Tischner, Historia filozofii po góralsku).
Bo czymże jest miłość? Miłość jest najpierw odkryciem. Ten, kto kocha, odkrywa ludzkie TY drugiego człowieka. Odkrywa, że ty jesteś TY. Co to znaczy? To znaczy, że drugiego takiego jak ty nie ma na całym świecie, że ty jesteś jedyny, jesteś inny. Ani przedtem, ani potem takiego nie było. (Józef Tischner, Wiara ze słuchania: Kazania starosądeckie 1980-1992)
Złudzenia są naszą radością i naszym cierpieniem. (Józef Tischner, Wędrówki w krainę filozofów)
Wszędzie, gdzie jest nieszczęście, ma swój udział bezmyślność. (Józef Tischner, Wędrówki w krainę filozofów)
Jeśli człowiek w ogóle jest zdolny do poznania prawdy, to tylko dzięki myśleniu. (Józef Tischner, Wędrówki w krainę filozofów)
Powiedz mi, człowieku, jaką prawdę w sobie nosisz, a powiem ci nie tylko, kim jesteś, ale czy w ogóle jesteś. (Józef Tischner, Wędrówki w krainę filozofów)
Może właśnie o to naprawdę chodzi, może jesteśmy na tym świecie po to, żeby na końcu powtórzyć najpiękniejsze słowa, jakie Pan Bóg wypowiedział w dniu naszego stworzenia: „Dobre było”. (Józef Tischner, Alfabet Tischnera)
Przestrzenią człowiekowi najbliższą jest dom. Wszystkie drogi człowieka przez świat mierzą się odległością od domu. (Józef Tischner, Alfabet Tischnera)
Agresja jest wynikiem lęku. Lęk jest następstwem jakiegoś poniżenia. Agresja kieruje się wtedy przeciwko tym, którzy poniżają samym swoim istnieniem. (Józef Tischner, Przekonać Pana Boga: Z ks. Józefem Tischnerem rozmawiają Dorota Zańko i Jarosław Gowin)
Złem wszelkiego zła jest zabójcza pogarda dla człowieka, a nie jakaś tam własność prywatna. Najpierw idzie przykazanie „Nie zabijaj” a dopiero potem „Nie kradnij”. (Józef Tischner, Nieszczęsny dar wolności)
Czasem ludzie podchodzą do własnego życia tak, jakby chcieli je zniszczyć. (Józef Tischner, Mądrość człowieka gór)
Góralska teoria poznania mówi, że są trzy prawdy: Świenta prowda, Tyż prowda i Gówno prowda. (Józef Tischner, Historia filozofii po góralsku)

„Czasami się śmieję, że najpierw jestem człowiekiem, potem filozofem, potem długo, długo nic, a dopiero potem księdzem” – mawiał ks. Józef Tischner. W rzeczywistości był ważny dla wielu ludzi w każdym z tych wymiarów: budził zaufanie jako człowiek, inspirował jako filozof i uczył dojrzałej wiary jako kapłan. Nie uciekał od problemów swoich czasów, lecz pomagał rodakom przechodzić przez kolejne zakręty historii. Zostanie zapamiętany jako nauczyciel wolności, solidarności i nadziei.

Na kolejne spotkanie naszego Dyskusyjnego Klubu Książki zapraszamy już w lutym.